Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Στις αρχές του Φλεβάρη είχε γίνει συζήτηση στο ιστολόγιο για  τον Ν.Γ. Πεντζίκη (1908-1993). Η φίλη μας η Μαρία προσφέρθηκε να πληκτρολογήσει αποσπάσματα από το σημαντικό μυθιστόρημα του Πεντζίκη  «Ο Πεθαμένος και η Ανάσταση» (δεν  ξέρω αν οι δυο λέξεις πρέπει να έχουν κεφαλαίο το αρχικό τους γράμμα). Φυσικά την  ενθάρρυνα, αλλά περίμενα να περάσουν οι Απόκριες και ύστερα παρεμβλήθηκαν άλλα, οπότε το δημοσιεύω μόλις σήμερα.

Είναι σημαντικό το μυθιστόρημα του Πεντζίκη, γραμμένο το 1938, διότι, όπως λένε, εισήγαγε τον εσωτερικό μονόλογο  στην Ελλάδα, αλλά, εξαιτίας αυτού, δεν είναι και τόσο  εύκολο ανάγνωσμα. Η 4η έκδοση,  που κυκλοφορεί σήμερα, είναι από τις  εκδόσεις Δόμος.

Η Μαρία, που  διάλεξε τα αποσπάσματα, γράφει:

Ο πεθαμένος κι η ανάσταση εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1944. Αντέγραψα από την 3^η έκδοση των εκδόσεων «Άγρα» ( 1982). Παρακολουθούμε την προσωπική περιπέτεια του συγγραφέα-αφηγητή, καθώς προσπαθεί να γράψει ένα μυθιστόρημα με θέμα την ιστορία ενός νέου που αυτοκτόνησε από ερωτική απογοήτευση. Στην πορεία όμως αποφασίζει να τον αναστήσει.

Έβαλα το εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης.

Ν. Γ. Πεντζίκης, Ο πεθαμένος κι η ανάσταση

Αισθάνονταν την ανάγκη να συγκεντρωθεί. Βασανίζονταν έρμαιο από τις εντυπώσεις, από τις σχέσεις του με τα πράγματα, με τα πρόσωπα. Επιθυμούσε ένα σχήμα.

Καταλαβαίνω πόσο ο καθένας έχει δίκαιο έναντί μου, άσχετο τι λέω και υποστηρίζω. Δεν πιστεύω ότι με τα λόγια βρίσκω το δίκαιό μου. Το δίκαιο μειώνει το μέγεθος  του κόσμου που ζητώ ν’ αγκαλιάσω. Ντρέπουμαι που είμαι αδιόρθωτα εγωιστής.

Κάθισα ν’ αρχίσω ένα μυθιστόρημα με τις παραπάνω φράσεις. Εξιστόρηση των σχέσεων του εαυτού μου με πρόσωπα και πράγματα. Φαντάστηκα ένα νέο να στέκει στο παράθυρο μιας κάμαρης και να βλέπει άντικρυ, πέρα από τον κήπο με τα δέντρα και τα λουλούδια, το παράθυρο μιας κοπέλας. Ονειροπολεί να συνδεθεί μαζί της κάτω από μια στέγη ασφαλή. Ευτυχία. Ο νέος δεν εκφράζεται, δεν εκδηλώνεται. Ξέρει πόσο απίθανο είναι το πράγμα. Ξέρει σε ποια μετριότητα θα κατέληγαν οι αγώνες του, αν επιχειρούσε να παλέψει. Βρίσκει ανήθικη κάθε ονειροπόληση ευτυχίας. Δεν μπορεί όμως να καθαρίσει από μέσα του τον πόθο.

Σ΄ αυτό το σημείο θα καταπιαστώ με την περιγραφή του σπιτιού του νέου, επειδή καταλαβαίνω το βάρος που ασκεί το σπίτι στην εν γένει στάση του. Σπίτι με δύο πατώματα και ημιυπόγειο. Τον καιρό του πολέμου, ένας από τους πολλούς ερασιτέχνες του γαλλικού στρατού, που μ’ ένα μπλοκ και μολύβι στο χέρι έτρεχαν τις εύκαιρες στιγμές τους ν’ απεικονίσουν ό,τι αξιοπρόσεκτο είχε η πόλη (απόψεις, μνημεία, τη θριαμβευτική αψίδα του Γαλερίου, τον Άγιο Δημήτριο, το Γενή-Τζαμί, γραφικές γωνιές με λαϊκά παλιόσπιτα), στα παιδιά της συνοικίας, που τον περικύκλωσαν και του ‘λεγαν να ζωγραφίσει σαν πιο ωραίο το καινούριο και σχετικώς άνετο αυτό σπίτι, αρνήθηκε λέγοντας ότι τέτοια ήταν πολλά στον τόπο του. Πράγματι το όλο σχήμα αυτής της λευκής οικοδομής, που, όταν το φως την κτυπά, δημιουργεί σκιές γαλάζιες και οι γλυφές από τα κάπως πολλά κοσμήματα δείχνουν κίτρινες, θυμίζει μεσημβρινή Γαλλία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Διότι 14 Μαρτίου σήμερα, δηλαδή 3/14 με την αμερικάνικη σημειογραφία, κάτι  που θυμίζει το 3,14 του π (έχει και πεντέξι ψηφία μετά το 14, αλλά δεν τα καλοθυμάμαι). Για τη μέρα του πι είχε γράψει παλιότερα άρθρο ο φίλος μας ο Γιάννης Μαλλιαρός, μεζεδάκια του πι τα είχαμε ονοματίσει πριν από μερικά χρόνια, τώρα λοιπόν  πιμεζεδάκια.

Και ξεκινάμε με ένα ορντέβρ, μανιτάρια.

Αφυδατωμένα μανιτάρια του δάσους πορτσίνι,  γράφει πάνω στο βαζάκι.

— Πού είναι το δάσος Πορτσίνι; ρωτάει ο φίλος που το στέλνει.

Είναι αμφισημία; Αν κάποιος  δεν ξέρει ότι τα πορτσίνι είναι είδος μανιταριών (βωλίτης ο εδώδιμος  η επίσημη ονομασία) μπορεί  άραγε  να σκεφτεί ότι υπάρχει δάσος Πορτσίνι, που βγάζει έξοχα μανιτάρια;

Παρεμπιπτόντως, porcini στα ιταλικά σημαίνει χοιρινά, γουρουνίσια ή κάτι  τέτοιο. Ίσως, λέει, επειδή μοιάζουν με γουρουνάκια ή επειδή αρέσουν πολύ στα γουρούνια.

* Συνεχίζω με ένα διπλό μεζεδάκι από συνομιλία στο Φέισμπουκ.

Το «Θέλει δουλειά πολύ» στέκει,  λέει  ο φίλος που το έστειλε, αν μιλάμε  για κάποιον άνεργο που θέλει πολύ να  βρει δουλειά. Αλλιώς, είναι «θέλει δουλειά πολλή».

Αλλά από πού κι ως πού έγινε λαϊκός συνθέτης ο Οδυσσέας Ελύτης;

* Έγραψε το in.gr τις προάλλες:

Ο Γιόκο Όνο πίστευε ότι ο Τζον Λένον ίσως και να ήταν γκέι – Και το είπε μια μέρα στον Πολ ΜακΚάρτνεϊ

Ο Γιόκο Όνο; Είδε πολλά όμικρον ο συντάκτης και έκανε άντρα τη Γιόκο Όνο; Βέβαια,  το διόρθωσαν και  ο φίλος που το έστειλε δεν είχε προνοήσει να πάρει οθονιά, αλλά το url παραμένει μαρτυριάρικο, o-gioko-ono-pisteye… γράφει.

* Και συνεχίζουμε με αλλαγές φύλου, από ταξιδιωτική σελίδα στο Φέισμπουκ

Σπουδαία η Εντίθ Πιάφ, αλλά ο Σοπέν και ο Όσκαρ Ουάιλντ ήταν  σπουδαίοι! Έλξη;

* Και τρίτη αλλαγή φύλου, στο σινεφιλικό της εβδομάδας

Γράφει ο σινεφίλος μας:

Από τις πρώτες ταινίες του Γούντυ Άλλεν, οι Μπανάνες (1971) ξεκινάνε με μια σκηνή σε …ομώνυμη δημοκρατία της Λατινικής Αμερικής όπου ο γνωστός, τότε, σπορτκάστερ Howard Cosell του ABC  μεταδίδει σε …ζωντανή σύνδεση τη δολοφονία του Προέδρου της χώρας  με το σχόλιο πως η ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα και η προσμονή του πλήθους του θυμίζουν το 1964 στο Μαϊάμι όταν «… Clay met Liston…» αναφερόμενος σε έναν από τους πιο εμβληματικούς αγώνες πυγμαχίας, όταν ο Κάσσιους πΜ (προ …Μωχάμεντ Αλι) πήρε τον παγκόσμιο τίτλο…και καλά, ας μην ξέρει τα αθλητικά, κείνο το met πώς γίνεται «γνώρισε» και μάλιστα «ΤΗΝ Λίστον» (μήπως την πήγε και για ποτό) κοτζάμ γίγαντα 1,85 και 97 κιλά….

Δίκιο έχει βέβαια για το φύλο του Λίστον, αλλά το met μπορεί να μεταφραστει «γνώρισε» -άλλωστε, η πασιγνωστη ταινία του Ράινερ When Harry met Sally είχε ελληνικό τίτλο Όταν ο Χάρι γνώρισε τη Σάλι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις».  

Το άρθρο  είναι απάντηση σε επιστολή-έκκληση αναγνώστη,  που την παραθέτω περιληπτικά (αλλά εκτενώς) στην  αρχή του άρθρου. Η εξέταση του ερωτήματος, αναγκαστικά τηλεγραφική, παίρνει στοιχεία από παλαιότερο άρθρο του ιστολογίου, όπου είχαμε  δει το βιβλίο του Δ. Καλαμπούκα για την ιστορική ορθογραφία. Θα θυμάστε ότι είχα ταχθεί αντίθετος με την πρόταση του Δ.Καλ. για σύστημα φωνηματικής  ορθογραφίας, αν και βλέπω με συμπάθεια το αίτημα και τη συλλογιστική του. 

Η αμφιθυμία αυτή φαίνεται  και από τον τίτλο του άρθρου, που μπορεί να διαβαστεί με δυο σημασίες (γιατί όχι; ας το δοκιμάσουμε – αλλά και: να γιατί λέω όχι). Όταν έβαλα πρόγευση του άρθρου στα σόσιαλ, όπως κάνω τις Τετάρτες που κυκλοφορεί η εφημερίδα, βάζοντας τις δυο-τρεις πρώτες παραγράφους, οι περισσότεροι που το διάβασαν  υπέθεσαν ότι τάσσομαι υπέρ της κατάργησης της ιστορικής  ορθογραφίας -και κάποιοι με επέπληξαν κιόλας.

Φυσικά θα μπορούσα να συμπληρώσω το άρθρο γράφοντας τρεις φορές τόσα, αλλά δεν θα το κάνω. Θα  προσθέσω όμως στο τέλος, εν είδει υστερόγραφου, τα σχόλια των φίλων Γιάννη Αγγελόπουλου και Νίκου Παντελίδη στην ανάρτηση που έκανα  στο Φέισμπουκ -κείμενα και των δυο έχουν δημοσιευτεί παλιότερα στο ιστολόγιο.

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας. 

Γιατί όχι φωνητική ορθογραφία;

Πριν από δύο Τετάρτες είχα αναφερθεί στην ορθογραφία της λέξης «κόκαλο» (ή «κόκκαλο»). Ο αναγνώστης της εφημερίδας μας κ. Ο.Σ. έστειλε μέιλ στο οποίο θέτει ένα ενδιαφέρον ζήτημα. Οπως λέει, ο ίδιος γεννήθηκε στη Ρουμανία, παιδί πολιτικών προσφύγων. Τα ρουμανικά έχουν απλούστατη, φωνητική ορθογραφία, οπότε αναρωτιέται γιατί στα ελληνικά διατηρείται η ιστορική ορθογραφία, που εμποδίζει εκατομμύρια αναγνώστες να γράφουν σωστά. Οι μαθητές, λέει, θα μπορούσαν να μάθουν τόσα πράγματα στον χρόνο που μαθαίνουν ορθογραφία. Δεν συμφωνείτε, ρωτάει, ότι η ιστορική ορθογραφία είναι ελιτίστικη ενώ η φωνητική είναι δημοκρατική; Βέβαια, συνεχίζει, όσοι παιδεύτηκαν για να μάθουν να γράφουν σωστά, και είναι περήφανοι γι’ αυτό, θα διαφωνήσουν· αλλά μήπως κι εσείς οι φιλόλογοι δεν θα χάνατε μεγάλο μέρος της ύλης του επαγγέλματός σας; Τι εμποδίζει την αλλαγή, πέρα από την αδράνεια και τη συνήθεια;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Τον τελευταίο μήνα ο Παναθηναϊκός παίζει καλή μπάλα και φέρνει καλά αποτελέσματα. Στις σχετικές συζητήσεις στα σόσιαλ, συχνά διαβάζει κανείς ατάκες του τύπου «Ώστε δεν είναι ταβερνιάρης τελικά;»

Εννοούν τον προπονητή του Παναθηναϊκού, τον  Ράφα Μπενίτεθ, που είχε αμφισβητηθεί ύστερα από μερικά αρνητικά αποτελέσματα (και κακές εμφανίσεις στο γήπεδο).

Ταβερνιάρης,  πράγματι, είναι διαδεδομένος αρνητικός χαρακτηρισμός για προπονητή. Στο slang.gr, που είναι και πάλι διαθέσιμο στους κυβερνοαιθέρες, διαβάζουμε:

Ταβερνιάρης: μειωτικός χαρακτηρισμός για προπονητή, ο οποίος είναι άσχετος, μυρωδιάς, τσομπάνης, γενικά ερασιτέχνης, και που οι γνώσεις του και η γνώμη του για το τι πρέπει να κάνουν οι παίκτες δεν υπερβαίνουν αυτές ενός μέσου ταβερνιάρη που σχολιάζει τα ματς από την ταβέρνα του, όπου τα βλέπει μαζί με τους άλλους φιλάθλους

Βέβαια, τον Μπενίτεθ άσχετο δεν τον λες, έχει στο ενεργητικό του τίτλους με πολύ μεγάλες ομάδες, όσο κι αν είναι αλήθεια ότι εδώ και αρκετά χρόνια δεν έχει παρουσιάσει κάποια επιτυχία. Πάντως ταβερνιάρη τον είχαν  πει, και  κάποιοι είχαν παραλλάξει το όνομά του  σε Καράφα Μπενίτεθ (και Μπενήττες). Ταβερνιάρη  είχαν πει και τον Φατίχ Τερίμ, τον Τούρκο προπονητή που πέρασε για λίγο από τον Παναθηναϊκό, που κι αυτός είχε τροπαιοθήκη γεμάτη -οι Τούρκοι τον αποκαλούσαν imparator, κάτι σαν αυτοκράτορα.

Σίγουρα είναι και θέμα φυσιογνωμίας. Για να μείνουμε στον Παναθηναϊκό, τον Ντιέγκο Αλόνσο, που εμφανιζόταν στο γήπεδο ατσαλάκωτος και κουστουμαρισμένος, λεπτός, σαν σταρ του σινεμά, δεν θυμάμαι να τον  αποκάλεσαν «ταβερνιάρη» παρόλο που απολύθηκε γρήγορα με τη στάμπα του αποτυχημένου.

Αλλά εκτός από το ποδόσφαιρο υπάρχει και το μπάσκετ, όπου αυτή τη στιγμή ο κατεξοχήν ταβερνιάρης είναι ο Εργκίν Αταμάν, ο Τούρκος προπονητής του Παναθηναϊκού, καθώς η ομάδα περνάει βαθιά αγωνιστική κρίση εδώ και μήνες -σε σημείο που το Γκουγκλ, όταν γράφεις «ταβερνιάρης» να σου προτείνει ως αυτόματη συμπλήρωση το «Αταμάν».

Πριν από μερικά χρόνια συνηθιζόταν να αποκαλείται ταβερνιάρης, στο μπάσκετ πάντοτε, ο Μακης Γιατράς, που το είχε κιόλας οικειοποιηθεί σε ένα βαθμό. Εδώ, άρθρο του 2019:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Από τον  Νοέμβριο του 2024 δημοσιεύω το ανέκδοτο έργο του πατέρα μου «Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο», που το άφησε σχεδόν έτοιμο αλλά όχι εντελώς τελειωμένο όταν αναπάντεχα έφυγε από τη ζωή τον Δεκέμβρη του 2011. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Οι δημοσιεύσεις γίνονται, κατά τα ειωθότα του ιστολογίου, κάθε δεύτερη Τρίτη, εκτός αν τύχει κάτι.

Αλλά βέβαια, όπως είχα προαναγγείλει, τούτη εδώ είναι η τελευταία συνέχεια. Είναι το επίμετρο, στο οποίο ο πατέρας μου εξετάζει την «ελληνική παρουσία»: αφενός, πώς επηρέασε την Ελλάδα η ανακάλυψη του Νέου Κόσμου, αφετέρου ποια ήταν η συμμετοχή Ελλήνων στην ανακάλυψη. Το θέμα το βρίσκω πολύ ενδιαφέρον, έστω κι αν ο πατέρας μου δεν το έχει φέρει σε τελική μορφή -χαρακτηριστικό είναι ότι  στο τέλος υπάρχει σημείωση «εις εαυτόν», να προστεθούν στοιχεία σχετικά με την Αυστραλία.

ΕΠΙΜΕΤΡΟ

Η ελληνική παρουσία

Ο υπομονητικός αναγνώστης, που έφτασε ως αυτή τη σελίδα,  παρακολούθησε την περιπέτεια της ανακάλυψης και την τραγωδία του αποικισμού και της λεηλασίας του Νέου Κόσμου. Σποραδικά στην Εισαγωγή και σ’άλλα σημεία του βιβλίου αναφέρθηκαν τα αποτελέσματα και οι συνέπειες από την ανακάλυψη.

Το μέγεθος και η σημασία όμως των συνεπειών που είχε η ανακάλυψη της Αμερικής κατά κύριο λόγο και της Αυστραλίας δευτερευόντως, θα φανούν πιο καθαρά αν τις μελετήσουμε όχι σε σχέση με τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης, που πρωταγωνίστησαν σ’ αυτήν, αλλά σε σχέση με την Ελλάδα, μια χώρα, που τον καιρό της ανακάλυψης της μόλις είχε μπεί σε ζυγό που θα κρατούσε τετρακόσια χρόνια και που θα την απομόνωνε από την Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο.

Πρώτα πρώτα η χλωρίδα της Ελλάδας εμπλουτίστηκε με νέα φυτά, ορισμένα από τα οποία έγιναν αναπόσπαστο συστατικό του ελληνικού τοπίου, (ποιός μπορεί να φανταστεί τη Μάνη χωρίς φραγκοσυκιές). Συνέπεια του εμπλουτισμού αυτού ήταν ότι το διαιτολόγιο του Έλληνα βελτιώθηκε σημαντικά, με φυτά και ζώα αμερικανικής προέλευσης. Η  μπομπότα των ηπειρώτικων χωριών, η φασολάδα, το «εθνικό μας φαγητό» κάποτε, η ντοματοσαλάτα, οι τηγανητές πατάτες, οι πιπεριές, τα γεμιστά κολοκυθάκια, η νεοκαθιερωθείσα χριστουγεννιάτικη γαλοπούλα, ακόμα και το πρόσφατο ηλιέλαιο κι οι ηλιόσποροι, όλα αυτά και πολλά άλλα, ήρθαν τους τελευταίους πέντε αιώνες από την Αμερική, για να μη μιλήσουμε για τον καπνό και τα τσιγάρα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

«Αυτά είναι κινέζικα», λέμε όταν ακούμε λόγια που δεν τα καταλαβαίνουμε ή όταν μας δίνουν κείμενο που δεν διαβάζεται. Οι λίγο παλιότεροι θα θυμούνται ότι τον προηγούμενο αιώνα, αλλά και την πρώτη δεκαετία του τωρινού ήταν αρκετά συνηθισμένο να υπάρχει ασυμβατότητα ή κακή ρύθμιση της κωδικοσελίδας κι έτσι το ελληνικό κειμενο που στελνόταν με μέιλ ή σε αρχείο κειμένου να έβγαινε σε «κινέζικα» στο άλλο μηχάνημα.

Βέβαια, από τότε που βγήκε η έκφραση, η διεθνής θέση και ισχύς της Κίνας έχει αναβαθμιστεί θεαματικά, οπότε δεν είναι πια κάτι ανήκουστο να  βρεις Έλληνες που να ξέρουν κινέζικα.

Ωστόσο, ο τίτλος του σημερινού μας άρθρου αλλάζει την εστίαση -δεν συζητάμε αν οι Έλληνες ξέρουν κινέζικα, αλλά αν οι Κινέζοι ξέρουν ελληνικά. Σιγουρα, στον παγκοσμιοποιημένο κόσμο μας υπάρχουν Κινέζοι που ξέρουν ελληνικά: πριν από καιρό είχα δει ένα  βιντεάκι με μια νεαρή Κινέζα που μιλούσε πολύ καλά ελληνικά, ενώ έχω στο Φέισμπουκ έναν φίλο και μια φίλη που έχουν βρει ταίρια από την Κίνα, τα οποία υποθέτω πως θα ξέρουν κάποια ελληνικά.

Πόσοι όμως είναι οι Κινέζοι που γνωρίζουν ελληνικά; Σε πολύ πρόσφατο άρθρο στο Βήμα διατυπώθηκε ο ισχυρισμός ότι το 6% των Κινέζων γνωρίζουν ελληνικά.

Ο ισχυρισμός αυτός υπάρχει στο άρθρο «Η ήπια ισχύς της ελληνικής γλώσσας«, που το υπογράφει ο Πέτρος Δ. Καψάσκης, Διδάκτορας Πολιτιστικής Διπλωματίας και Πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Πολιτιστικής Διπλωματίας.

Προκειμένου για γνώση ξένης γλώσσας, ποσοστό 6% δεν είναι  καθόλου ευκαταφρόνητο. Από τον ιστοτοπο languageknowledge.eu βρίσκω ότι π.χ. το 5,9% των Ούγγρων γνωρίζουν γερμανικά ή το 6% των Γερμανών γνωρίζουν γαλλικά. (Για την Ελλάδα βρίσκω  ότι γαλλικά γνωρίζουν το 3,5%, ποσοστό που το περίμενα ψηλότερο). Πόσο πιθανό είναι να γνωρίζουν ελληνικά το 6% των Κινέζων;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Για τον Απόστολο Αποστόλου (1901-1991), τον Δάσκαλο, τον δήμαρχο Μυτιλήνης από το 1956 ως το 1983 (φυσικά με υποχρεωτικό διάλειμμα την επταετία της χούντας) έχουμε γράψει κι άλλη φορά στο ιστολόγιο, διότι οι οικογένειές μας είχαν βαθύ φιλικό δεσμό κι είχα την τύχη να τον γνωρίσω στα παιδικά μου χρόνια. 

Το 1985 κυκλοφόρησε το βιβλίο Μνήμες, σε δυο τόμους, όπου αφηγείται τα χρόνια που έκανε δάσκαλος, τη θητεία του στην Εθνική Αντίσταση και τη θητεία του ως δήμαρχος (κανονικά, ως δημάρχου,  αλλά δεν είναι αφύσικο; ).

Τα βιβλία είχαν προ πολλού εξαντληθεί. Οι δικοί του άνθρωποι, η κόρη του Ζήνα Ραζή και τα εγγόνια και δισέγγονά του, φρόντισαν για την επανέκδοση σε ενιαίο τόμο, όπου έχουν προστεθεί και επιπλέον φωτογραφίες. 

Το βιβλίο αυτό πρόκειται να παρουσιαστεί την Κυριακή που μας έρχεται στη Νέα Σμύρνη. Βλέπετε την πρόσκληση. Θα είμαι  στο πάνελ της εκδήλωσης και θα χαρω να σας δω. (Υπάρχει και άλλη μια εκδηλωση, την επόμενη μέρα, Δευτέρα 16, στις  7μμ στον Άγιο Στέφανο, όπου θα μιλήσω με θέμα Μύθοι και πλάνες για την ελληνική γλώσσα).

Με την ευκαιρία λοιπόν της παρουσίασης, σήμερα θα βάλω αποσπάσματα από το βιβλίο αυτό. Σε παλιότερο άρθρο του ιστολογίου είχα βάλει άλλα αποσπάσματα, εστιασμένα στο πώς ο Δάσκαλος καταλάβαινε τη δουλειά του δασκάλου. Το άρθρο εκείνο είχε τίτλο Ο καθηγητής που έγινε δάσκαλος, διότι ο Απόστολος Αποστόλου δεν ήταν  δάσκαλος με την κυριολεκτική έννοια: δεν δίδασκε σε δημοτικό,  καθηγητής της Χημείας ήταν και σε γυμνάσια-λύκεια εργάστηκε, προπολεμικά στη Μυτιλήνη. Αλλά είχε μεράκι για τη διδασκαλία και είχε κερδίσει τον σεβασμό  όλων στο νησί, που τον αποκαλούσαν «Δάσκαλο».

Σήμερα διάλεξα δύο αποσπάσματα. Στο πρώτο, ο Αποστόλου αφηγείται πώς τα έβγαλε πέρα μετά την αποφυλάκισή του, όταν ήρθε στην Αθήνα το 1952, απολυμένος από τη δημόσια εκπαίδευση -εδώ εμφανίζεται και ο παππούς μου, ο Νίκος Σαραντάκος, που βοήθησε τον Αποστόλου να σταθεί στα πόδια του, όπως και πολλοί  άλλοι Μυτιληνιοί. Αυτή η αλληλεγγύη ανάμεσα σε συντοπίτες,  όχι απαραίτητα αριστερούς, ήταν καθοριστική στα χρόνια του πενήντα. 

Στο δεύτερο απόσπασμα, από τα χρόνια της Κατοχής, ο Αποστόλου, που τότε ήταν  γραμματέας του ΕΑΜ Λέσβου, αφηγείται ένα επεισόδιο στον Μανταμάδο, που ήταν η ιδιαίτερη πατρίδα του -και πώς οι κάτοικοι απόφυγαν το κάψιμο του χωριού από τους Γερμανούς. 

Η αποφυλάκισή μου

Φεβρουάριος του 1952. Βγήκα από τη φυλακή, ύστερα από πολλά χρό­νια, γιομάτα από εξευτελισμούς και ταλαιπωρίες. Η οικογένεια μου τότε ζούσε στην Αθήνα. Η μεγάλη μου κόρη, η Βαγγελίτσα, είχε μπει στο Πανεπιστήμιο. Πήρε η γυναίκα μου το άλλο παιδί, τη μικρή Ζήνα, και μετακόμισαν στην Αθήνα. Για να τα βγάλουν πέρα, η γυναίκα μου πήγε εργάτρια σε εργοστάσια. Στην αρχή δούλεψε στο εργοστάσιο ενός καλού Μυτιληνιού —δεν θυμάμαι το όνομά του— που παρασκεύαζε μαγιονέζα σε δοχεία. Έπειτα την πήρε κοντά ο Μυτιληνιός Λιλής Χατζηδημος, στο εργοστάσιό του, που έφτιανε κουμπιά και χτένες. Ας είναι καλά.

Όταν βγήκα, τις βρήκα να μένουν στη Νέα Σμύρνη, σ’ ένα μικρό δωμάτιο, που είχε παραχωρήσει με μικρό νοίκι, μια πολύ καλή γυναίκα, η κυρά Στάσα. Τα μόνα έπιπλα του δωματίου ήταν ένα κρεβάτι και ένα μικρό τραπέζι. Έμεναν τρεις,  τώρα προστέθηκα κι εγώ. Εγώ και η γυναίκα μου κοιμόμασταν στο κρεβάτι, τα δυο παιδιά κάτω στο πάτωμα, στα πόδια του κρεβατιού. Μαγειρεύαμε στην κουζίνα της κυρά Στάσας και τρώγαμε πάνω στο μικρό τραπέζι, που είχαμε στο δωματιό μας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Που τα λέω έτσι επειδή τη βδομάδα που μας πέρασε έγινε αρκετή συζήτηση  για τις φρεγάτες που στάλθηκαν στην Κύπρο.

Πώς τις έλεγαν τις φρεγάτες; Κύπρος και Ψαρά  έγραψε η ΕφΣυν

Θα ήταν πολύ ωραίο αν είχαμε τόσες φρεγάτες ώστε σε κάθε προορισμό να  στέλναμε το αντίστοιχο όνομα, π.χ. στην Κύπρο να στέλναμε τη φρεγάτα «Κύπρος» κτλ. Αλλά όχι, εδώ έχουμε παραδρομή λόγω έλξης. Κίμωνα τη λένε τη φρεγάτα και γρήγορα διορθώθηκε.

Πήγε λοιπόν ο Κίμων στην Κύπρο να αντιμετωπίσει τους Πέρσες, όπως είχε πάει το 450 πΧ ο παλιός Κίμων, ο γιος του Μιλτιάδη, να τους πολεμήσει  στο Κίτιο. Ο παλιός βέβαια πέθανε εκεί, αλλά νίκησε -και νεκρός ενίκα,  έγραψαν.

Αλλά πού έφτασαν οι  φρεγάτες;

Στο λιμάνι της Λευκωσίας, λέει το ΕΡΤnews.

Έχει λιμάνι η Λευκωσία; Και η Λεμεσός, κύριε;

* Και στο Τουίτερ έγραψε κάποια δημοσιογράφος για τον «κατάπλου του Κίμωνα και των Ψαρών» και ένας χρήστης την επέκρινε  χλευαστικά διότι, λέει, το σωστό είναι «της φρεγάτας ‘Ψαρά’ «. Ανοησίες, μια χαρά κλίνονται τα ονόματα των πλοίων.

* Το 2026 έχει μόλις δυο μήνες και μια βδομάδα που μπήκε, αλλά ως τώρα μάλλον  δυσοίωνα εξελίσσεται -σα να’ταν δίσεκτο. Ή μήπως είναι και μας το κρύβουν;

Εδώ πάντως, σε έγκυρο σάιτ, λέει ότι ο Ολυμπιακός έπαιξε με  τον Πανσερραϊκό στις 29/2 -άρα, δίσεκτο είναι το 2026!

* Η ακλισιά της  εβδομάδας, από τον Σκάι.

Η δυσαρέσκεια του Πεκίνο λοιπόν, διότι «το Πεκίνο είναι ξένη λέξη» υποθέτω, παρόλο που ο τύπος «Πεκίνο» στα ελληνικά υπάρχει. Οι Κινέζοι αλλιώς λένε την πρωτεύουσά τους και αλλιώς λέγεται στα αγγλικά ή στα γαλλικά (αν και στα ιταλικά, Pechino, προφέρεται όπως στα ελληνικά).

* Από επιφυλλίδα στην Καθημερινή:

Το υλικό των Τεμπών παραμένει εύφλεκτο. Και η μνήμη νωπή. Ποια μνήμη, όμως; Στη διάρκεια αυτής της τριετίας επικάθησε πολύ δοξασία και συνωμοσιολογία πάνω στο τραγικό γεγονός, χωρίς κανείς να παραγνωρίζει τους προκλητικούς κυβερνητικούς χειρισμούς. Aρα, ποιος μπορεί να αποκαθάρει τη μνήμη και να την παραδώσει ατόφια χωρίς τον αχό και την πολιτική εκμετάλλευση;

Πολύ δοξασία ή πολλή δοξασία, ρωτάει ο φίλος που το στέλνει.

Πολλή, λέει ο κανόνας -αφού η δοξασία είναι ουσιαστικό, προσδιορίζεται από επίθετο.

Ναι, αλλά έχουμε ρήμα πιο πριν, λέει ο άλλος. Κι αν το «πολύ» πάει στο ρήμα;

Να σκεφτούμε τον  συγκριτικό βαθμό. Θα πούμε «επικάθησε περισσότερΗ δοξασία» ή «επικάθησε περισσότερΟ δοξασία;» Αν το  πρώτο, πολλή.

* Πάλι πολεμικό πλοίο, αλλά κομμάτι πιο μπαμπάτσικο από φρεγάτα, αεροπλανοφόρο.

Το USS Geralnd Ford γράφει το σουπεράκι του Αντένα.

Και εντάξει, εμείς γράφουμε Τζέραλντ, και όλα όλοι από εμάς τα παίρνουν, οπότε παρασυρθηκε ο χειριστής και έγραψε Geralnd αντί Gerald. Αλλά αν αυτός είναι ο λόγος, γιατί όχι και Fornd;

Ίσως βέβαια να έβαλε το ν για έξτρα οξυγόνωση του εγκεφάλου -αλλά για την οξυγόνωση θα πούμε και παρακάτω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις».  

Εχω αντλήσει τα περισσότερα από ένα παλιότερο άρθρο, που είχαμε δει στο ιστολόγιο όταν έγινε η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Ας υπάρχει και η τωρινή βερσιόν, για γενικά σχόλια για τον αμερικανο-ισραηλινό πόλεμο στο Ιράν. 

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας. 

Νόμπελ πολέμου

Από το Σάββατο το βράδυ ήχησαν τα τύμπανα του πολέμου, σύμφωνα με το κλισέ, με την επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν και τη θανάτωση του ηγέτη της χώρας, του Αλί Χαμενεΐ, καθώς και εκατοντάδων αθώων αμάχων, όπως οι δεκάδες μαθήτριες στο δημοτικό σχολείο που βρισκόταν 600 μέτρα μακριά από μια βάση Φρουρών της Επανάστασης ή η 14μηνη εγγονή του Χαμενεΐ, ένα πολύ επικίνδυνο βρέφος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Στο 12ο Συνέδριο της ΕΛΕΤΟ (Ελληνική Εταιρεία Ορολογίας), τον Νοέμβριο του 2019 είχα κάνει μια ανακοίνωση με θέμα τα επαγγελματικά θηλυκά (την  έχω αναδημοσιεύσει βέβαια στο ιστολόγιο) και στην κατακλείδα είχα εκφράσει την ευχή να συνταχθεί κάποτε, είτε από την ΕΛΕΤΟ είτε από άλλον φορέα, ένας κατάλογος των επαγγελματικών θηλυκών.

Η ευχή αυτή εισακούστηκε από τον Κώστα Βαλεοντή και τους ανθρώπους της ΕΛΕΤΟ και συγκροτήθηκε μια ομάδα εργασίας, επιφορτισμένη  με την καταγραφή των επαγγελματικών θηλυκών ουσιαστικών, στην οποία είχα τη χαρά και την τιμή να συμμετέχω.

Τον Δεκέμβριο του 2025 κυκλοφόρησε από την ΕΛΕΤΟ σε ηλεκτρονική μορφή, διαθέσιμη ονλάιν, το παραδοτέο της ομάδας, με τίτλο Έμφυλοι τύποι ουσιαστικών: Θηλυκά Επαγγελματικά / Θεσμικά Ουσιαστικά (ΕΘΟ). Το κείμενο το βρίσκετε εδώ σε μορφή pdf, ενώ στην ιδια σελίδα θα βρείτε και τη βάση δεδομένων Feminbase.

Με την ευκαιρία της Ημέρας της Ελληνικής  Γλώσσας, το Βήμα φιλοξένησε συνέντευξη με τη Μαβίνα Πανταζάρα, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας ΕΚΠΑ και Αντιπρόεδρο της ΕΛΕΤΟ, με θέμα το έργο αυτό της ΕΛΕΤΟ. 

Σήμερα αναδημοσιεύω τη συνέντευξη αυτή.

Βουλευτής ή βουλεύτρια; Κοσμήτορας ή κοσμητόρισσα; Επιστήμονας ή επιστημόνισσα; Πρόσφυγας ή προσφύγισσα; Δράστιδα ή δράστρια; Δεν είναι λίγες οι φορές που το μυαλό διατρέχει καταλήξεις και η γλώσσα ακινητοποιείται στην προσπάθεια να βρεθεί η σωστή λέξη. Υπάρχει ή όχι; Να το πω ή καλύτερα να χρησιμοποιήσω τον αρσενικό τύπο του ουσιαστικού;

Η Ελληνική Εταιρεία Ορολογίας (ΕΛΕΤΟ) πραγματοποίησε μελέτη με τίτλο «Έμφυλοι τύποι ουσιαστικών: Θηλυκά Επαγγελματικά / Θεσμικά Ουσιαστικά» με θέμα τη θηλυκοποίηση των ουσιαστικών που δηλώνουν επάγγελμα ή θεσμό στη νέα ελληνική. Στόχος του έργου είναι η καταγραφή των μορφολογικά διαθέσιμων τύπων, η τεκμηρίωση του σχηματισμού και της χρήσης τους και η διευκόλυνση του χρήστη ή της χρήστριας στην επιλογή τους.

Η Μαβίνα Πανταζάρα, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας ΕΚΠΑ, Αντιπρόεδρος ΕΛΕΤΟ, η οποία -μαζί με την Κατερίνα Τοράκη, γραμματέα του ΓΕΣΥ της ΕΛΕΤΟ- συντόνισε τη μελέτη μιλάει στο ΒΗΜΑ για τη δημιουργία αυτού του γλωσσικού «χάρτη». Πρόκειται για ένα βοήθημα για όσους και όσες αισθάνονται αμηχανία αναζητώντας τον θηλυκό τύπο ενός επαγγελματικού ουσιαστικού.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Ο Δημήτρης Κουτσούμπας ξεκινώντας χτες την ομιλία του στη Βουλή, αναφέρθηκε στην αμερικανοϊσραηλινή επίθεση στο  Ιράν: «Δεν θα ήταν δυνατό να ανέβουμε μια τέτοια μέρα στο βήμα της Βουλής, μέσα σε τόσο κρίσιμες εξελίξεις, και να μην ξεκινήσουμε καταδικάζοντας αυτή την γκανγκστερική, εγκληματική επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν, που έχει οδηγήσει σε ανάφλεξη σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή»

Τις προάλλες, κοιτάζοντας ανακοινώσεις κομμάτων και πολιτικών αρχηγών, είχα προσέξει ότι κανείς δεν είχε χαρακτηρίσει γκαγκστερική (ή γκανγκστερική) την επίθεση -αν βέβαια δεν μου ξέφυγε κάτι- και αναρωτήθηκα μήπως ο όρος έχει παλιώσει. Η Νέα Αριστερά, ας πούμε,  έκανε λόγο για «νταηλίκια των  Τραμπ  και Νετανιάχου». Τώρα το ΚΚΕ χρησιμοποίησε τον όρο, όπως συχνά έκανε και σε προηγούμενα χρόνια για να  χαρακτηρίσει ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις.

Επειδή τον άκουσα στο βίντεο, ο Δ. Κουτσούμπας  πρόφερε σαφώς το  ν, γκανγκστερικός. Το ΛΚΝ λημματογραφεί γκαγκστερικός, χωρίς ν, ενώ ο Μπαμπινιώτης παίζει σε δύο ταμπλό: στο γενικό μεγάλο λεξικό του (5η έκδοση) έχει βασικό λήμμα το έρρινο, γκάνγκστερ, αλλά στο ετυμολογικό λεξικό του (2η έκδοση) το άρρινο, γκάγκστερ.

Γενικά έχω προσέξει ότι ενώ παλιότερα λέγαμε και γράφαμε «γκάγκστερ» (όπως και Κογκό), τις τελευταίες δεκαετίες, ίσως υπό την επίδραση των αγγλικών, λέμε συχνότερα «γκάνγκστερ» (και Κονγκό). Συμφωνείτε με την παρατήρηση αυτή;

Γκάγκστερ ή γκάνγκστερ, κατά το λεξικό είναι ο κακοποιός -ακριβέστερα, το μέλος συμμορίας κακοποιών. Γκαγκστερικός είναι αυτός που αναφέρεται ή προσιδιάζει σε γκάγκστερ, προφανώς. Το ΛΚΝ εξηγεί, νομίζω εύστοχα: με γκαγκστερικό τρόπο, με παράνομο και απροκάλυπτα εκβιαστικό τρόπο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Ο φίλος του ιστολογίου Λαέρτης Τανακίδης μού έστειλε το άρθρο που θα διαβάσουμε σήμερα, για ένα θέμα που έχει απασχολήσει αμέτρητες φορές το ιστολόγιο: την ετυμολογία.

Ο Λ.Τανακίδης είναι φιλόλογος. Έχουμε  κι άλλες φορές δημοσιεύσει δικές του συνεργασίες στο ιστολόγιο, για φιλολογικά πάντοτε θέματα: πέρυσι τον Νοέμβριο είχαμε δημοσιεύσει άρθρο του «Η ΑΙ ή το ΑΙ;«, και τους προηγούμενους μήνες την τετραλογία άρθρων του Λέξεις, λέξεις (εδώ το τελευταίο άρθρο, που έχει λινκ προς τα προηγούμενα). Παλαιότερα έχουμε επίσης  δημοσιεύσει ένα άρθρο για τους πληθυντικούς όπως δράσεις και πολιτικές, ένα άρθρο για το «ως» και το ομοιόπτωτο,  και ακόμα πιο πριν για το λεξιλόγιο των ΜΜΕ και για τη διδασκαλία των αρχαίων  ελληνικών, ενώ επίσης  ταχτικά στέλνει υλικό που μπαίνει στα σαββατιάτικα μεζεδάκια.

Το σημερινό άρθρο, το πρώτο του 2026, αφορά, όπως είπα, την ετυμολογία, που είναι από τα αγαπημένα θέματα του ιστολογίου. Ο συγγραφέας, πολύ σωστά κατά τη γνώμη μου, θεωρεί πλάνη το ότι η γνώση της ετυμολογίας οδηγεί σε καλύτερη χρήση της νέας ελληνικής.

Ο λόγος στον  Λαέρτη Τανακίδη, ενώ σε  κάποια σημεία  έχω βάλει δικά μου σχόλια σε [αγκύλες]

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ

Η ιστορία είναι γενικά γοητευτική, όχι βέβαια η σχολική με την αποστήθιση ημερομηνιών και ονομάτων. Είναι γοητευτική είτε πρόκειται για την ιστορία συγκεκριμένων ανθρώπων είτε λαών είτε βέβαια για την ιστορία των λέξεων. Π.χ. πολύ ενδιαφέρουσα είναι η ετυμολογία της λέξης ρηξικέλευθος (ρηξι- από το ρήγνυμι= σπάζω + κέλευθος= δρόμος), άρα ρηξικέλευθος είναι αυτός που σπάζει, που ανοίγει δρόμους εκεί που δεν υπάρχουν.

Ανάλογος είναι ο ριζοσπάστης = αυτός που σπάζει τις ρίζες και προωθεί αλλαγές, το νέο.

Η ετυμολογία βοηθάει πολλές φορές στην ορθογραφία των λέξεων, π.χ. μεταίχμιο, το /τε/ γράφεται με αι, γιατί είναι από τη λέξη αιχμή. Αρκεί βέβαια να ξέρει κάποιος πώς γράφεται η λέξη αιχμή. Και αυτό δεν το μαθαίνει από την ετυμολογία.

Δεν μας βοηθάει όμως οπωσδήποτε στη σωστή χρήση των λέξεων. Γιατί οι λέξεις με τον καιρό αλλάζουν και μορφή και σημασία.

Γίνονται κάποτε αγνώριστες σε σχέση με την αφετηρία τους και τα συστατικά τους, π.χ. η λέξη άιντε δε θυμίζει και πολύ την προστακτική άγετε του ρήματος άγω, από την οποία προέρχεται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Επική οργή ήταν η ονομασία που έδωσε το αμερικανικό επιτελείο στην επίθεση εναντίον του Ιράν, Epic Fury, διότι οι στρατιωτικοί συνηθίζουν να ονοματίζουν τις επιχειρήσεις τους.

Η επιχείρηση φαίνεται να στέφθηκε από επιτυχία, αφού ο γηραιός «πνευματικός ηγέτης» του Ιράν,  ο 86χρονος Αλί Χαμενεΐ, που ήταν η ανώτατη αρχή στη χώρα από το 1989, σκοτώθηκε από τα πλήγματα στην κατοικία του -μαζί σκοτώθηκαν και η κόρη του, ο γαμπρός του και η εγγονή του, ένα ιδιαίτερα απειλητικό 14μηνο βρέφος.

Πολύ περισσότεροι άμαχοι σκοτώθηκαν στον βομβαρδισμό δημοτικού σχολείου θηλέων στην πόλη Μινάμπ στο νότιο Ιράν: πάνω από 100 νεκροί, ανάμεσά τους 67 μαθήτριες. Το σχολείο βρισκόταν σε 600 μέτρα απόσταση  από βάση των Φρουρών της Επανάστασης, λένε. Σα να βάζεις στόχο το Μέγαρο Μαξίμου και να χτυπάς το Πάμπλικ στο Σύνταγμα.

Έγκλημα πολέμου ασφαλώς, που βαραίνει εξίσου τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, που μαζί διεξάγουν αυτή την ιμπεριαλιστική στρατιωτική επιχείρηση. Το παλιό σύνθημα, φονιάδες των λαών Αμερικάνοι, παραμένει ισχυρό -αν και ίσως χρειάζεται επικαιροποίηση, ώστε να αναφέρονται και οι Ισραηλινοί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »